โสเครตีสในศาล

Iจำเลยวัยเจ็ดสิบ

ปี 399 ก่อน ค.ศ. โสเครตีสขึ้นศาลในเอเธนส์ ขณะมีอายุราวเจ็ดสิบปี ในคำแก้ต่างที่เพลโตเขียนไว้ เขาเริ่มด้วยการบอกว่านี่เป็นครั้งแรกที่ต้องมาพูดในศาล หากถ้อยคำฟังเหมือนเวลาที่เขาคุยอยู่ตามตลาด ก็ขอให้ผู้ตัดสินฟังเนื้อหามากกว่าลีลาการพูด (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 17a–18a)

ข้อกล่าวหาคือเขาทำให้คนหนุ่มเสียคน ไม่ยอมรับเทพเจ้าที่นครยอมรับ และนำสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใหม่เข้ามา เมเลตัสเป็นผู้ยื่นฟ้อง โดยมีอานิตัสกับไลคอนร่วมกล่าวหา แต่โสเครตีสบอกว่าเขายังต้องสู้กับข้อครหาที่เก่ากว่านั้น ภาพของชายช่างเถียงซึ่งทำเรื่องผิดให้ดูถูก และเที่ยวค้นหาสิ่งบนฟ้าหรือใต้ดิน (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 18b–19c, 23e–24c)

IIคนที่เที่ยวถามไปทั่วเมือง

โสเครตีสเล่าว่าต้นเรื่องอยู่ที่คำพยากรณ์จากเดลฟี เพื่อนของเขาไปถามว่ามีใครฉลาดกว่าโสเครตีสหรือไม่ และได้รับคำตอบว่าไม่มี เขาเองกลับไม่รู้สึกว่าตัวเองฉลาด จึงไปหาคนที่ใคร ๆ นับถือว่ารู้มาก เพื่อหาว่าคำพยากรณ์นั้นหมายถึงอะไร (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 20e–21b)

เขาคุยกับนักการเมือง กวี และช่างฝีมือ แล้วพบตามที่เขาเล่าว่า หลายคนรู้เรื่องของตัวเองดี แต่คิดว่าตนรู้เรื่องอื่นดีไปด้วย การถามต่อจนอีกฝ่ายตอบไม่ได้สร้างความไม่พอใจ คนหนุ่มที่มีเวลาว่างชอบตามมาฟัง บางคนเอาวิธีนี้ไปใช้ถามคนอื่นต่อ ผู้ถูกซักจึงหันมาโกรธโสเครตีส (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 21b–23c)

IIIคำแก้ต่างที่ไม่ขอความสงสาร

ในคำแก้ต่างฉบับนี้ โสเครตีสยังบอกว่าหากศาลยอมปล่อยโดยมีเงื่อนไขให้เลิกถามผู้คน เขาก็จะไม่รับเงื่อนไขนั้น เขาเปรียบเอเธนส์เป็นม้าตัวใหญ่ที่ต้องมีแมลงคอยปลุก และตนเป็นแมลงตัวนั้น แม้กำลังขอให้คนในศาลเชื่อว่าเขาไม่มีความผิด เขาก็ไม่ได้สัญญาว่าหลังจากนี้จะอยู่อย่างเงียบ ๆ (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 29c–31a)

เขามีลูกชายสามคน แต่ไม่พามายืนร้องไห้ขอความเมตตา โสเครตีสอธิบายว่าหน้าที่ของผู้ตัดสินคือฟังแล้วพิพากษาตามกฎหมาย คำแก้ต่างจบลงโดยไม่มีครอบครัวออกมาช่วยวิงวอน จากนั้นผู้ตัดสินจึงลงคะแนนว่าเขามีความผิดหรือไม่ (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 34c–36a)

IVจากคะแนนเสียงถึงโทษตาย

เสียงข้างมากตัดสินว่าโสเครตีสผิด เขาบอกว่าแปลกใจที่คะแนนสูสีกว่าที่คิด หากมีเสียงเปลี่ยนข้างเพียงสามสิบเสียง เขาก็จะพ้นผิด แต่คดียังไม่จบ ฝ่ายโจทก์เสนอให้ประหารชีวิต และเขาต้องเสนอโทษอีกทางให้ศาลเลือก (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 36a–b)

คำตอบแรกของเขาคือ คนที่ทำประโยชน์ให้เอเธนส์เช่นเขาสมควรได้รับอาหารเลี้ยงดูจากนคร เป็นเกียรติอย่างที่มอบแก่ผู้ชนะการแข่งขันโอลิมปิก ต่อมาเขาจึงเสนอค่าปรับเท่าที่ตนพอจ่ายได้ ก่อนที่เพลโตกับเพื่อนคนอื่นจะช่วยค้ำประกันให้เพิ่มเป็นสามสิบมินา (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 36d–37a, 38b)

ศาลลงมติให้ประหารชีวิต โสเครตีสยังพูดกับทั้งคนที่ลงคะแนนเอาผิดและคนที่ต้องการปล่อยเขา ในตอนท้ายของคำแก้ต่าง เขาบอกว่าถึงเวลาแยกย้าย เขาไปตาย ส่วนคนในศาลไปใช้ชีวิตต่อ ผลของคดีไม่ได้เปลี่ยน เขาถูกนำไปคุมขังเพื่อรอรับโทษ (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 38c–42a; เฟโด 58a–c)

Vเพื่อนที่มาถึงก่อนฟ้าสาง

การประหารไม่ได้เกิดขึ้นทันที เพลโตเล่าว่าเอเธนส์กำลังส่งเรือไปประกอบพิธีที่เกาะดีลอส ระหว่างภารกิจศักดิ์สิทธิ์นี้ นครงดการประหารจนกว่าเรือจะกลับ โสเครตีสจึงอยู่ในคุกต่ออีกระยะหนึ่ง โดยมีเพื่อนมาเยี่ยม (เพลโต, เฟโด 58a–c, 59d)

บทสนทนา ไครโต เปิดฉากก่อนฟ้าสาง เพื่อนเก่าชื่อไครโตเข้ามานั่งรอข้างโสเครตีสซึ่งยังหลับอยู่ เขาไม่ปลุกทันที เมื่อโสเครตีสตื่น ไครโตจึงแจ้งข่าวว่าเรือใกล้กลับถึงเอเธนส์แล้ว เวลาที่จะช่วยให้รอดเหลือน้อยลงทุกที (เพลโต, ไครโต 43a–44a)

ไครโตเตรียมเงินไว้แล้ว มีคนพร้อมช่วยพาออกไป และมีเพื่อนในแคว้นเทสซาลีที่จะให้ที่พัก เขายืนยันว่าโสเครตีสไม่ต้องห่วงค่าใช้จ่ายหรืออันตรายที่จะตกแก่เพื่อน ทั้งยังเตือนถึงลูกที่ต้องเติบโตโดยไม่มีพ่อ แผนนี้ต้องลงมือในคืนที่จะมาถึง (เพลโต, ไครโต 44e–46a)

แต่โสเครตีสไม่ยอมไป ในบทสนทนา เขาสมมุติให้กฎหมายของเอเธนส์มายืนถามว่า คนที่อยู่ในนครมาตลอดและยอมรับระเบียบของนคร จะหนีคำตัดสินเมื่อผลไม่เป็นใจได้หรือ เขามองว่าการหลบหนีทำลายข้อตกลงที่ตนยอมรับมา ไครโตฟังจนจบแล้วไม่มีคำตอบมาโต้ แผนพาเพื่อนออกจากคุกจึงหยุดอยู่แค่นั้น (เพลโต, ไครโต 50a–54e)

VIถ้วยในเย็นวันสุดท้าย

เมื่อเรือกลับมา เพื่อน ๆ ไปถึงคุกแต่เช้า โสเครตีสเพิ่งถูกปลดเครื่องพันธนาการ วันนั้นผ่านไปกับการสนทนาเรื่องวิญญาณและความตาย ก่อนถึงเวลา เขาไปอาบน้ำเพื่อไม่ให้คนอื่นต้องล้างร่างให้หลังตาย แล้วพบลูก ๆ กับผู้หญิงในครอบครัวเป็นครั้งสุดท้าย ก่อนให้พวกเขากลับและมานั่งกับเพื่อนอีกครั้ง (เพลโต, เฟโด 59e–60b, 115a–116b)

ใกล้ตะวันตกดิน เจ้าหน้าที่เข้ามาแจ้งว่าได้เวลาแล้ว ไครโตยังบอกว่ารอได้ บางคนกินดื่มและถ่วงเวลาออกไปอีก แต่โสเครตีสขอให้นำยาพิษมา คนที่ถือถ้วยบอกให้เขาดื่มแล้วเดินจนขาหนัก จากนั้นจึงนอนลง โสเครตีสรับถ้วย กล่าวคำอธิษฐาน แล้วดื่มจนหมด (เพลโต, เฟโด 116b–117c)

เพื่อนที่พอกลั้นน้ำตาได้มาตลอดเริ่มร้องไห้ โสเครตีสขอให้เงียบ เขาเดินจนรู้สึกว่าขาหนักแล้วนอนหงายตามคำบอก เจ้าหน้าที่กดเท้าและถามว่ายังรู้สึกไหม เขาตอบว่าไม่ ความเย็นค่อย ๆ ขึ้นมาตามร่างตามที่เพลโตบรรยาย ก่อนที่เขาจะเปิดผ้าคลุมหน้าและพูดกับไครโต (เพลโต, เฟโด 117c–118a)

"ไครโต เราติดค้างไก่ตัวผู้หนึ่งตัวแด่แอสคลีเพียส ช่วยชำระให้ด้วย อย่าลืมเสียล่ะ"

เพลโต, เฟโด 118a แปลจากฉบับอังกฤษของ Harold North Fowler

ไครโตรับคำแล้วถามว่ามีอะไรอีกไหม ไม่มีคำตอบกลับมา หลังจากนั้นร่างของโสเครตีสขยับ เจ้าหน้าที่เปิดผ้าคลุมออก ดวงตาของเขานิ่งแล้ว ไครโตจึงปิดปากและตาให้เพื่อน (เพลโต, เฟโด 118a)

VIIจริงแค่ไหน

โสเครตีสถูกตัดสินประหารในเอเธนส์เมื่อปี 399 ก่อน ค.ศ. ส่วนรายละเอียดตั้งแต่คำแก้ต่างจนถึงคำพูดสุดท้ายในเรื่องนี้มาจากเพลโต ผู้ผูกพันกับเขา ใน คำแก้ต่าง เพลโตมีชื่ออยู่ในกลุ่มผู้ค้ำประกันค่าปรับ แต่ใน เฟโด ผู้เล่าบอกว่าเพลโตน่าจะป่วยและไม่ได้อยู่ในคุกวันนั้น ฉากสุดท้ายจึงไม่ใช่คำบันทึกสิ่งที่ผู้เขียนเห็นด้วยตัวเอง (เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส 38b; เฟโด 59b)

ยาพิษที่ใช้ประหารเป็นที่รู้จักกันว่าเฮมล็อก แต่ เฟโด ตอนนี้เรียกเพียงยาพิษ ไม่บอกสูตรหรือส่วนผสม เรื่องในคุกยังเป็นงานสนทนาทางปรัชญา จึงไม่อาจถือว่าทุกคำพูดและทุกอาการในฉากตายเป็นบันทึกตรงตามเหตุการณ์ทั้งหมด สิ่งที่อ่านได้คือภาพวันสุดท้ายที่เพลโตเรียบเรียงและส่งต่อมา (เพลโต, เฟโด 117a–118a)

ต้นฉบับอ่านเองได้

• เพลโต, คำแก้ต่างของโสเครตีส (Apology) 17a–42a ฉบับแปลอังกฤษ Harold North Fowler, 1914
• เพลโต, ไครโต (Crito) 43a–54e ฉบับแปลอังกฤษ Harold North Fowler, 1914
• เพลโต, เฟโด (Phaedo) 57a–60b, 115a–118a ฉบับแปลอังกฤษ Harold North Fowler, 1914